პედრო დე არბუეს დე ეპილა — ესპანეთის ინკვიზიციის პირველი არაგონელი ინკვიზიტორი
პედრო დე არბუეს დე ეპილა (Pedro de Arbués de Épila), რომელსაც ასევე წმინდა პედრო არბუესს უწოდებენ, XV საუკუნის ესპანეთის ერთ-ერთი ყველაზე წინააღმდეგობრივი და მნიშვნელოვანი რელიგიური ფიგურაა. ის იყო ავგუსტინელთა კანონიკოსი, თეოლოგი და არაგონის ინკვიზიტორი, რომლის სიცოცხლე და სიკვდილი მჭიდროდ უკავშირდება ესპანეთის ინკვიზიციის ჩამოყალიბებასა და იმდროინდელ რთულ რელიგიურ-პოლიტიკურ ვითარებას.
პედრო დე არბუესი დაახლოებით 1441 წელს დაიბადა ქალაქ ეპილაში, რომელიც მაშინ არაგონის სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა. იგი წარმოშობით დიდგვაროვანი ოჯახიდან იყო. მისი მამა ანტონიო დე არბუესი, ხოლო დედა სანჩა რუისი ყოფილა. ესპანეთის კულტურის სამინისტროს ისტორიული არქივიც პედრო არბუესის დაბადების ადგილად ეპილას ასახელებს და მის გარდაცვალების თარიღად 1485 წლის 17 სექტემბერს მიუთითებს.
დღეს პედრო დე არბუესი განსაკუთრებით ცნობილია როგორც არაგონის ინკვიზიციის პირველი ინკვიზიტორი და კათოლიკური ეკლესიის მიერ წმინდანად შერაცხული პიროვნება. თუმცა მისი ისტორიული მემკვიდრეობა გაცილებით რთულია, რადგან ინკვიზიციის საქმიანობა დაკავშირებული იყო რელიგიურ დევნასთან, კონფისკაციებთან და კონვერსიებთან მიმართებით მკაცრ სასამართლო პროცესებთან.
პედრო დე არბუესის ბავშვობა და განათლება
პედრო არბუესი განათლებულ და შეძლებულ გარემოში გაიზარდა. თავდაპირველად მან ფილოსოფია შეისწავლა, რის შემდეგაც სწავლა იტალიაში, ბოლონიის უნივერსიტეტთან დაკავშირებულ ცნობილ სან კლემენტეს ესპანურ კოლეჯში გააგრძელა.
ბოლონიაში მან მაღალი დონის განათლება მიიღო და დოქტორის ხარისხიც მოიპოვა. ესპანეთის კულტურის სამინისტროს არქივის მიხედვით, იგი მოგვიანებით ფილოსოფიის პროფესორიც გახდა. სხვა ისტორიული წყაროები მიუთითებენ, რომ მისი განათლება მოიცავდა თეოლოგიასა და სამართალსაც.
ბოლონიაში გატარებულმა წლებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მის მომავალზე. XV საუკუნის იტალია ევროპის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი აკადემიური ცენტრი იყო და იქ მიღებული განათლება მას საშუალებას აძლევდა, დაბრუნების შემდეგ არაგონის ეკლესიურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაეკავებინა.
დაბრუნება ესპანეთში და საეკლესიო კარიერა
1474 წელს პედრო დე არბუესი დაბრუნდა ესპანეთში და გახდა სარაგოსის ლა სეოს საკათედრო ტაძრის კანონიკოსი. იმ პერიოდში სარაგოსა არაგონის სამეფოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პოლიტიკური და რელიგიური ცენტრი იყო.
იგი ავგუსტინელთა კანონიკოსთა საზოგადოებას შეუერთდა და აქტიურად მონაწილეობდა რელიგიურ საქმიანობაში. ისტორიული ცნობების თანახმად, არბუესი ასევე მონაწილეობდა საეკლესიო ტექსტებთან დაკავშირებულ სამუშაოებში.
ამ პერიოდში ესპანეთის პოლიტიკური და რელიგიური ვითარება სწრაფად იცვლებოდა. ფერდინანდ არაგონელისა და იზაბელა კასტილიელის მმართველობის დროს სამეფო ხელისუფლება ცდილობდა რელიგიური ერთიანობის გაძლიერებას. სწორედ ამ პოლიტიკის ფარგლებში გაძლიერდა ესპანეთის ინკვიზიციაც.
რა იყო ესპანეთის ინკვიზიცია?
ესპანეთის ინკვიზიცია XV საუკუნის ბოლოს ჩამოყალიბებული რელიგიური სასამართლო სისტემა იყო, რომლის მიზნად კათოლიკური რწმენის დაცვა და ერესთან ბრძოლა სახელდებოდა.
განსაკუთრებული ყურადღება ექცეოდა ებრაელებს, რომლებმაც ქრისტიანობა მიიღეს, მაგრამ ხელისუფლების ან ინკვიზიციის ეჭვის მიხედვით ძველ რელიგიურ პრაქტიკას ფარულად აგრძელებდნენ. ასეთ მოქცეულ ებრაელებს ხშირად „კონვერსოებს“ უწოდებდნენ, ხოლო იმდროინდელ წყაროებში სხვა ტერმინებიც გამოიყენებოდა.
ინკვიზიციის გაძლიერებას ყველა ერთნაირად არ შეხვდა. მისი წინააღმდეგი იყვნენ როგორც ზოგიერთი კონვერსო, ასევე არაგონის ზოგიერთი გავლენიანი პოლიტიკური და დიდგვაროვანი ჯგუფი. ესპანეთის კულტურის სამინისტროს არქივი პირდაპირ აღნიშნავს, რომ ახალი ინკვიზიციური სასამართლოს შექმნამ წინააღმდეგობა გამოიწვია როგორც იუდაიზმიდან მოქცეულთა, ისე იმ ქრისტიანთა მხრიდან, რომლებიც შიშობდნენ, რომ ეს ინსტიტუტი არაგონის ტრადიციულ უფლებებსა და ფუეროსებს საფრთხეს შეუქმნიდა.
როგორ გახდა პედრო დე არბუესი ინკვიზიტორი?
1484 წელს პედრო დე არბუესი არაგონის ინკვიზიტორად დაინიშნა. მისი დანიშვნა დაკავშირებული იყო იმდროინდელი ესპანეთის უმნიშვნელოვანეს რელიგიურ ფიგურასთან — ტომას დე ტორკემადასთან, რომელიც ესპანეთის დიდი ინკვიზიტორი გახდა.
არბუესი სარაგოსაში ინკვიზიციის საქმიანობის ერთ-ერთი მთავარი წარმომადგენელი გახდა. მისი მოვალეობა იყო რელიგიური დოქტრინის დაცვისა და ერესის წინააღმდეგ ბრძოლის პროცესების წარმართვა.
მისი საქმიანობის შეფასება ისტორიულ წყაროებში ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება. კათოლიკური წყაროები მას აღწერენ როგორც ღვთისმოსავ და თავდადებულ სასულიერო პირს, ხოლო სხვა ისტორიული და ებრაული წყაროები ხაზს უსვამენ მის მონაწილეობას ინკვიზიციის რეპრესიულ სისტემაში. მაგალითად, Encyclopaedia Judaica-ს მასალა აღნიშნავს, რომ სარაგოსაში ინკვიზიციური სასამართლოს შექმნას განსაკუთრებით ძლიერი წინააღმდეგობა მოჰყვა კონვერსოებთან დაკავშირებულ არისტოკრატიულ წრეებში.
ამიტომ პედრო დე არბუესის ისტორიის განხილვისას მნიშვნელოვანია მისი რელიგიური თაყვანისცემის ისტორია და ინკვიზიციის თანამედროვე ისტორიული შეფასებები ერთმანეთისგან განვასხვავოთ.
წინააღმდეგობა ინკვიზიციის მიმართ
ინკვიზიციის შემოღება არაგონში მარტივი პროცესი არ ყოფილა. ადგილობრივი პოლიტიკური ელიტის ნაწილი მიიჩნევდა, რომ ახალი სასამართლო სისტემა სამეფოს ტრადიციულ უფლებებსა და ადგილობრივ თავისუფლებებს ზღუდავდა.
ამასთან ერთად, ინკვიზიციის საქმიანობა პირდაპირ შეეხო კონვერსოებს, რომელთა ნაწილი საკმაოდ გავლენიანი და მდიდარი იყო.
სარაგოსაში დაძაბულობა თანდათან იზრდებოდა. ესპანეთის ოფიციალურ ისტორიულ არქივში აღნიშნულია, რომ არბუესის წინააღმდეგ შეთქმულება სწორედ იმ გარემოში მომზადდა, როდესაც სხვადასხვა ჯგუფი ფიქრობდა, რომ მისი მოშორება შესაძლოა ინკვიზიციური ტრიბუნალის საქმიანობის შეჩერებას გამოიწვევდა.
პედრო დე არბუესის მკვლელობა
პედრო დე არბუესის ცხოვრების ყველაზე ცნობილი ეპიზოდი მისი მკვლელობაა.
1485 წლის სექტემბერში, სარაგოსის ლა სეოს საკათედრო ტაძარში, პედრო არბუესს თავს დაესხნენ. ისტორიული წყაროების უმრავლესობა მის გარდაცვალების თარიღად 17 სექტემბერს ასახელებს.
ტრადიციული კათოლიკური გადმოცემის მიხედვით, არბუესი ტაძარში ლოცულობდა, როდესაც თავდამსხმელები თავს დაესხნენ. მას მძიმე ჭრილობები მიაყენეს და რამდენიმე დღის შემდეგ გარდაიცვალა. კათოლიკური ენციკლოპედია აღნიშნავს, რომ თავდასხმა მაშინ მოხდა, როდესაც იგი ტაძარში ლოცულობდა.
მისი მკვლელობის ზუსტი თარიღის შესახებ წყაროებში გარკვეული შეუსაბამობა არსებობს: ზოგი ისტორიული მასალა თავდასხმას 14 სექტემბრით, ზოგი კი 14–15 სექტემბრის ღამით ათარიღებს. თუმცა გარდაცვალების თარიღად 17 სექტემბერი ფართოდ არის მიღებული. თავად ეპილას მუნიციპალიტეტის ოფიციალურ გვერდზე მკვლელობის თარიღად 14 სექტემბერი არის მითითებული, ხოლო დღესასწაულის დღედ — 17 სექტემბერი.
რატომ მოკლეს პედრო არბუესი?
მისი მკვლელობის მიზეზი ისტორიულად დაკავშირებულია ინკვიზიციის წინააღმდეგ არსებულ ძლიერ დაპირისპირებასთან.
ზოგი წყარო მკვლელობას ძირითადად კონვერსოების ჯგუფებს უკავშირებს, რომლებიც ინკვიზიციის საქმიანობით დაზარალდნენ. სხვა ისტორიული კვლევები კი უფრო ფართო სურათზე მიუთითებენ და ხაზს უსვამენ იმას, რომ ინკვიზიციის წინააღმდეგ არაგონის ადგილობრივი პოლიტიკური ძალების ნაწილიც იდგა.
ეს მნიშვნელოვანი დეტალია, რადგან პედრო არბუესის მკვლელობა მხოლოდ პირად შურისძიებად არ უნდა განვიხილოთ. იგი XV საუკუნის ესპანეთში რელიგიის, სამეფო ხელისუფლების, ადგილობრივი უფლებებისა და სხვადასხვა სოციალური ჯგუფის ინტერესების შეჯახების ფონზე მოხდა.
ისტორიული წყაროების მიხედვით, მისი მკვლელობის შემდეგ ინკვიზიციის წინააღმდეგობა კიდევ უფრო გამწვავდა და მკვლელობაში ეჭვმიტანილი ადამიანების წინააღმდეგ მკაცრი ზომები მიიღეს. Encyclopaedia Judaica აღნიშნავს, რომ მკვლელობა შემდგომში ინკვიზიციის საქმიანობის გასაძლიერებლადაც იქნა გამოყენებული და რამდენიმე გავლენიანი კონვერსო მკვლელობაში თანამონაწილეობისთვის დაისაჯა.
პედრო დე არბუესი როგორც კათოლიკური ეკლესიის წმინდანი
პედრო არბუესის მკვლელობის შემდეგ მისი რელიგიური კულტი თანდათან გაძლიერდა. კათოლიკური ეკლესიის ტრადიციაში იგი აღიქმებოდა როგორც რწმენისთვის მოკლული მოწამე.
იგი 1664 წელს ნეტარად გამოცხადდა, ხოლო საბოლოოდ 1867 წლის 29 ივნისს რომის პაპმა პიუს IX-მ წმინდანად შერაცხა. მისი ხსენების დღეა 17 სექტემბერი.
კანონიზაციის შედეგად პედრო დე არბუესი კათოლიკურ სამყაროში ოფიციალურად აღიარებულ წმინდანთა შორის შევიდა.
მისი მთავარი სალოცავი დაკავშირებულია სარაგოსის საკათედრო ტაძართან, სადაც მისი სიცოცხლისა და მკვლელობის ისტორია დღემდე მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს.
პედრო დე არბუესი და ისტორიული მემკვიდრეობა
პედრო დე არბუესის ფიგურა დღემდე ისტორიულად რთული და საკამათოა.
კათოლიკური ტრადიციის მიხედვით, იგი იყო განათლებული სასულიერო პირი, რომელიც საკუთარ რელიგიურ მოვალეობას ერთგულად ასრულებდა და სწორედ ამ საქმიანობის გამო გახდა მკვლელობის მსხვერპლი.
მეორე მხრივ, თანამედროვე ისტორიული პერსპექტივიდან მისი საქმიანობა დაკავშირებულია ესპანეთის ინკვიზიციის ადრეულ პერიოდთან — ინსტიტუტთან, რომლის მოქმედებებსაც მოგვიანებით მრავალი ადამიანი რელიგიურ დევნასთან, იძულებით აღსარებებთან, დასჯასთან და ქონების კონფისკაციასთან აკავშირებდა.
ამიტომ პედრო დე არბუესის ისტორიის შეფასებისას მნიშვნელოვანია არ შემოვიფარგლოთ მხოლოდ ერთი ტრადიციის ხედვით. მისი ცხოვრება გვიჩვენებს, რამდენად მჭიდროდ იყო ერთმანეთთან დაკავშირებული რელიგია და პოლიტიკა XV საუკუნის ესპანეთში.
ეპილა — ქალაქი, სადაც პედრო არბუესი დაიბადა
პედრო დე არბუესის სახელთან განსაკუთრებულად არის დაკავშირებული მისი მშობლიური ქალაქი ეპილა.
ეპილა ესპანეთის არაგონის ავტონომიურ გაერთიანებაში, სარაგოსის პროვინციაში მდებარეობს. ქალაქის მუნიციპალიტეტი პედრო არბუესს ადგილობრივ ისტორიულ პირებს შორის ასახელებს და მის ცხოვრებას ქალაქის ისტორიულ მემკვიდრეობასთან აკავშირებს. მუნიციპალიტეტის ოფიციალურ გვერდზე მისი დაბადების წლად 1440 არის მითითებული, მაშინ როდესაც ესპანეთის კულტურის სამინისტროს არქივში 1441 წელია მითითებული.
ეს განსხვავება აჩვენებს, რომ შუა საუკუნეების მოღვაწეების ბიოგრაფიულ მონაცემებში ზოგჯერ მცირე შეუსაბამობები გვხვდება. ამიტომ ყველაზე ფრთხილი ფორმულირებაა, რომ პედრო დე არბუესი დაახლოებით 1440–1441 წლებში დაიბადა.
საინტერესო ფაქტები პედრო დე არბუესზე
1. მისი ზედსახელი „ეპილას“ უკავშირდება.
სახელი „დე ეპილა“ პირდაპირ მიუთითებს მის წარმოშობაზე და ქალაქ ეპილასთან მის კავშირზე.
2. იგი განათლებას ბოლონიაში იღებდა.
პედრო არბუესი სწავლობდა იტალიაში, სან კლემენტეს ესპანურ კოლეჯში და მოგვიანებით ფილოსოფიის პროფესორიც გახდა.
3. 1474 წელს სარაგოსის კანონიკოსი გახდა.
ამის შემდეგ იგი ქალაქის რელიგიურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან ფიგურად ჩამოყალიბდა.
4. 1484 წელს არაგონის ინკვიზიტორად დაინიშნა.
ამ თანამდებობამ იგი ესპანეთის რელიგიური და პოლიტიკური ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფიგურად აქცია.
5. იგი სარაგოსის საკათედრო ტაძარში თავდასხმის შედეგად გარდაიცვალა.
გარდაცვალების თარიღად 1485 წლის 17 სექტემბერია მიღებული.
6. იგი 1867 წელს წმინდანად შერაცხეს.
კანონიზაცია პაპმა პიუს IX-მ 29 ივნისს განახორციელა.
დასკვნა
პედრო დე არბუეს დე ეპილა XV საუკუნის ესპანეთის ისტორიის ერთ-ერთი გამორჩეული, თუმცა საკამათო ფიგურაა. მისი ცხოვრება აერთიანებს შუა საუკუნეების განათლებას, კათოლიკურ ეკლესიას, არაგონის პოლიტიკას, ესპანეთის ინკვიზიციის ჩამოყალიბებასა და რელიგიურ დაპირისპირებას.
ეპილაში დაბადებული განათლებული კანონიკოსი ბოლონიაში სწავლობდა, შემდეგ სარაგოსის საკათედრო ტაძრის კანონიკოსი გახდა და 1484 წელს არაგონის ინკვიზიტორად დაინიშნა. მისი საქმიანობა ინკვიზიციის მიმართ არსებულ წინააღმდეგობას დაემთხვა, ხოლო 1485 წელს იგი სარაგოსის საკათედრო ტაძარში მომხდარი თავდასხმის შედეგად გარდაიცვალა.
მისი გარდაცვალების შემდეგ არბუესის მიმართ თაყვანისცემა გაძლიერდა და საბოლოოდ, 1867 წელს, იგი კათოლიკურმა ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა.
დღეს პედრო დე არბუესის ისტორია საინტერესოა არა მხოლოდ რელიგიის ისტორიის თვალსაზრისით, არამედ იმიტომაც, რომ მისი ბიოგრაფია გვიჩვენებს XV საუკუნის ესპანეთის რთულ რეალობას — როდესაც რწმენა, სამეფო ძალაუფლება, ადგილობრივი უფლებები და სოციალური დაპირისპირება ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო გადაჯაჭვული.
არსებობდა თუ არა „სისხლიანი ჭადრაკი“?
პედრო დე არბუესის შესახებ ინტერნეტში გვხვდება ერთი განსაკუთრებით შემზარავი ამბავი, რომლის მიხედვითაც მან ინკვიზიციის დროს „სისხლიანი ჭადრაკი“ მოიგონა. ამ ლეგენდის თანახმად, მსჯავრდებულ ადამიანებს შავ და თეთრ ტანსაცმელს აცმევდნენ და ჭადრაკის დაფაზე ფიგურებივით აყენებდნენ. თამაშის მიმდინარეობისას თითოეული „ფიგურის“ დამარცხება ადამიანის სიკვდილით სრულდებოდა.
თუმცა ამ ისტორიის მიმართ სიფრთხილეა საჭირო. სანდო ისტორიულ და აკადემიურ წყაროებში პედრო დე არბუესის მიერ ასეთი თამაშის შექმნის ან გამოყენების დამადასტურებელი მტკიცებულება არ იძებნება. ესპანეთის სახელმწიფო არქივის PARES-ის ბიოგრაფიულ ჩანაწერში, რომელიც არბუესის ცხოვრებასა და ინკვიზიტორის საქმიანობას აღწერს, მსგავსი ფაქტი საერთოდ არ არის მოხსენიებული. ასევე არ ჩანს „სისხლიანი ჭადრაკი“ მის შესახებ აკადემიურ კვლევებში.
ამიტომ „სისხლიანი ჭადრაკის“ ამბავი უფრო სწორია ჩაითვალოს დაუდასტურებელ ლეგენდად, ვიდრე პედრო დე არბუესის ბიოგრაფიის ნამდვილ ფაქტად.
რაც ნამდვილად არის დადასტურებული, ისაა, რომ არბუესი 1484 წელს არაგონის ინკვიზიტორად დაინიშნა და მისი საქმიანობა მნიშვნელოვან წინააღმდეგობას იწვევდა. ინკვიზიციის წინააღმდეგი იყვნენ როგორც კონვერსოთა გარკვეული ჯგუფები, ისე არაგონის საზოგადოების ნაწილი, რომელიც ახალ ინსტიტუტში ადგილობრივი უფლებებისა და ტრადიციული თავისუფლებებისთვის საფრთხეს ხედავდა.
საბოლოოდ, 1485 წელს არბუესი სარაგოსის საკათედრო ტაძარში მოკლეს. მისი მკვლელობა შემდგომში ინკვიზიციის საქმიანობის გამკაცრების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად იქცა.
ამგვარად, ინკვიზიციის მიერ განხორციელებული რეალური დევნა და დასჯები ისტორიულად დადასტურებული მოვლენებია, ხოლო „სისხლიანი ჭადრაკი“ — არა.
