რატომ აქვთ შხამიან გველებს მკვეთრი შეფერილობა? — რას ამბობს ახალი კვლევა
ახალი კვლევის მიხედვით, შხამიანი გველები უფრო ხშირად გამოირჩევიან გარემოსგან მკვეთრი ფერებითა და კონტრასტული მოხატულობით, რაც შესაძლოა მტაცებლებისთვის გამაფრთხილებელ სიგნალს წარმოადგენდეს.
ბუნებაში ცხოველის შეფერილობას ხშირად ერთი შეხედვით მარტივი ფუნქცია აქვს — გარემოს შეერწყას და მტაცებლისგან დამალვა შეძლოს. თუმცა ყველა ცხოველისთვის გადარჩენის საუკეთესო გზა დამალვა არ არის. ზოგიერთ შემთხვევაში, პირიქით, რაც უფრო ადვილად შესამჩნევია ცხოველი, მით უკეთ შეუძლია მას პოტენციური მტაცებლის გაფრთხილება.
ახალი კვლევა სწორედ ასეთ საინტერესო ევოლუციურ მექანიზმს ეხება. მეცნიერებმა მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში გავრცელებული 450-ზე მეტი სახეობის გველი შეისწავლეს და აღმოაჩინეს, რომ შხამიანი სახეობები, არაშხამიან გველებთან შედარებით, უფრო ხშირად გამოირჩევიან თავიანთი ბუნებრივი გარემოსგან.
რატომ უნდა სურდეს შხამიან გველს, რომ ადვილად შეამჩნიონ?
ერთი შეხედვით ეს ევოლუციური თვალსაზრისით უცნაურია.
თუ მტაცებელი გველს ვერ დაინახავს, მასზე თავდასხმის ალბათობაც მცირდება. ამიტომ ბევრი გველი გარემოს ფერსა და ტექსტურას ერგება და საკმაოდ რთულად შესამჩნევი ხდება.
მაგრამ შხამიანი გველისთვის არსებობს კიდევ ერთი სტრატეგია: მტაცებელს თავიდანვე შეატყობინოს, რომ მასთან მიახლოება საშიშია.
ამ ტიპის შეფერილობას მეცნიერები გამაფრთხილებელ შეფერილობას უწოდებენ. მსგავსი მაგალითები სხვა ცხოველებშიც გვხვდება — მაგალითად, ზოგიერთ კრაზანაში, შხამიან ბაყაყებსა და მარჯნის გველებში.
მკვეთრი ფერები თითქოს ეუბნება პოტენციურ მტაცებელს: „მე ადვილად შესამჩნევი ვარ და თავდასხმა შეიძლება ცუდად დასრულდეს“.
კვლევის ავტორების აზრით, ზოგიერთი შხამიანი გველის შემთხვევაში სწორედ ასეთი სიგნალის ჩამოყალიბება შეიძლებოდა გამხდარიყო ევოლუციური უპირატესობა.
450-ზე მეტი სახეობის გველი შეისწავლეს
კვლევის ერთ-ერთი საინტერესო მხარე მისი მასშტაბია.
მეცნიერებმა 450-ზე მეტი სახეობის გველის შეფერილობა შეადარეს იმ ბუნებრივ გარემოს, სადაც ეს ცხოველები ცხოვრობენ. ამისთვის მათ ათასობით ფოტო გამოიყენეს, რომლებიც მოქალაქე-მეცნიერების პლატფორმა iNaturalist-ზე იყო გამოქვეყნებული.
ეს მნიშვნელოვანი მიდგომაა, რადგან მუზეუმში დაცული ცხოველის ფოტოსურათი ყოველთვის ვერ გვიჩვენებს, რამდენად თვალშისაცემია ის ბუნებრივ გარემოში.
ველურ ბუნებაში გადაღებული ფოტო კი საშუალებას აძლევს მკვლევრებს შეაფასონ, როგორ გამოიყურება გველი რეალურ გარემოში და რამდენად განსხვავდება მისი ფერები ფონიდან.
წითელი და ყვითელი ფერები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია
კვლევის დროს მეცნიერებმა განსაკუთრებული ყურადღება მიაქციეს წითელ და ყვითელ ფერებს.
ეს ფერები ცხოველთა სამყაროში ხშირად გვხვდება როგორც ვიზუალური გამაფრთხილებელი სიგნალი. კვლევამ აჩვენა, რომ ასეთი ფერები გველებს ბუნებრივი გარემოსგან უფრო მკვეთრად გამოყოფს.
თუმცა მეცნიერები ხაზს უსვამენ მნიშვნელოვან დეტალს: ყველა შხამიანი გველი მკვეთრი ფერის არ არის.
შხამიან სახეობებს შორის ბევრი ისეთიც არსებობს, რომლის შეფერილობაც შესანიშნავად ერწყმის გარემოს. ამიტომ კვლევა არ ნიშნავს, რომ „ფერადი გველი აუცილებლად შხამიანია“.
უფრო სწორად, სტატისტიკური კავშირი მიუთითებს იმაზე, რომ შხამიან გველებში გარემოსგან გამორჩეული შეფერილობა უფრო ხშირად გვხვდება.
გაფრთხილება თავდასხმამდე
მკვლევართა მოსაზრებით, თვალშისაცემი შეფერილობის ერთ-ერთი მთავარი უპირატესობა შეიძლება სწორედ თავდასხმის თავიდან აცილება იყოს.
თუ მტაცებელმა უკვე „იცის“, რომ კონკრეტული შეფერილობის მქონე ცხოველი საშიშია, მას შესაძლოა აღარ დასჭირდეს გველთან შეხება იმის გასარკვევად, რამდენად სახიფათოა ის.
ამგვარად, გამაფრთხილებელ შეფერილობას შეუძლია მტაცებლის ქცევა ჯერ კიდევ თავდასხმამდე შეცვალოს.
ეს განსხვავდება შენიღბვისგან: შენიღბული ცხოველი ცდილობს, რომ ვერ დაინახონ, ხოლო გამაფრთხილებელი შეფერილობის მქონე ცხოველი თითქოს ცდილობს, რომ დაინახონ და სწორად აღიქვან მისი საფრთხე.
როგორ ჩამოყალიბდა ასეთი თვისება?
კვლევა ასევე საინტერესოა ევოლუციის თვალსაზრისით.
თუ მტაცებლები გარკვეული პერიოდის განმავლობაში სწავლობენ, რომ კონკრეტული ფერისა და ფორმის მქონე გველთან მიახლოება სახიფათოა, უფრო თვალშისაცემი შხამიანი გველები შეიძლება გადარჩენის მხრივ უპირატეს მდგომარეობაში აღმოჩნდნენ.
ამ პროცესის განმავლობაში გამაფრთხილებელი შეფერილობა და შხამიანობა შესაძლოა ერთმანეთთან დაკავშირებულ ევოლუციურ თვისებებად ჩამოყალიბებულიყო.
სწორედ ამიტომ კვლევის ავტორები ვარაუდობენ, რომ ზოგიერთ შემთხვევაში გველის მკვეთრი ფერები შეიძლება არა უბრალოდ გარეგნული თავისებურება, არამედ საფრთხის ვიზუალური სიგნალი იყოს.
მოქალაქე-მეცნიერების როლი
კვლევის კიდევ ერთი საინტერესო ნაწილი iNaturalist-ის გამოყენებაა.
დღეს ადამიანები მსოფლიოს სხვადასხვა ადგილას ველურ ბუნებაში გადაღებულ ფოტოებს სპეციალურ პლატფორმებზე ტვირთავენ. ასეთი უზარმაზარი მონაცემთა ბაზები მეცნიერებს საშუალებას აძლევს, შეისწავლონ ცხოველები ისეთ გარემოში, სადაც ისინი რეალურად ცხოვრობენ.
University of Galway-ის მკვლევრების განცხადებით, მოქალაქე-მეცნიერების მსგავსი პროექტები ეკოლოგიური კვლევებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ერთი სამეცნიერო ჯგუფისთვის ათასობით ცხოველის ბუნებრივ პირობებში ფოტოგრაფირება პრაქტიკულად შეუძლებელი იქნებოდა.
ნიშნავს თუ არა ეს, რომ მკვეთრი ფერის გველი შხამიანია?
არა.
ეს კვლევა არ გვაძლევს საშუალებას, მხოლოდ შეფერილობის მიხედვით განვსაზღვროთ, შხამიანია თუ არა კონკრეტული გველი.
ბუნებაში არსებობს როგორც მკვეთრი ფერის არაშხამიანი გველები, ისე საკმაოდ შეუმჩნეველი შეფერილობის მქონე შხამიანი სახეობები.
კვლევის მთავარი დასკვნა უფრო ზოგადია: შხამიან გველებში გარემოსგან მკვეთრად გამორჩეული შეფერილობა სტატისტიკურად უფრო ხშირად გვხვდება, რაც მხარს უჭერს იდეას, რომ ასეთი შეფერილობა ზოგიერთ სახეობაში გამაფრთხილებელი სიგნალის ფუნქციას ასრულებს.
რას გვასწავლის ეს აღმოჩენა?
გველების შეფერილობა მხოლოდ მათი გარეგნობის საკითხი არ არის. ის შეიძლება მათი გადარჩენის სტრატეგიის მნიშვნელოვანი ნაწილი იყოს.
ზოგი გველი გარემოში იმალება, ზოგი კი შესაძლოა სრულიად საპირისპირო გზას ირჩევდეს — თავის საშიშროებას ვიზუალურად უსვამს ხაზს.
ახალი კვლევა აჩვენებს, რომ ბუნებაში გადარჩენის ერთი უნივერსალური სტრატეგია არ არსებობს. ზოგჯერ საუკეთესო დაცვა ის კი არ არის, რომ მტაცებელმა ვერ დაგინახოს, არამედ ის, რომ მან დროულად დაინახოს და გადაწყვიტოს, შენთან მიახლოება არ ღირს.
კვლევა გამოქვეყნდა ჟურნალში Journal of Animal Ecology სათაურით “Contextually conspicuous species are more likely to be venomous: Habitat-dependent aposematic colouration found throughout snakes”. კვლევის DOI არის 10.1111/1365-2656.70351.
წყარო: University of Galway, Journal of Animal Ecology, EurekAlert.
