„დიდი სმოგი“: კატასტროფა, რომელმაც 12 000-ზე მეტი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა
ლონდონის ქუჩებში ჩამოწოლილი სიჩუმე იმაზე უფრო მძიმე და მომაკვდინებელი აღმოჩნდა, ვიდრე მეორე მსოფლიო ომის დროინდელი დაბომბვების ხმაური. 1952 წლის დეკემბერში ბრიტანეთის დედაქალაქი ბუნებრივი და ანთროპოგენური კატასტროფის ეპიცენტრში აღმოჩნდა, რომელსაც ისტორიაში „დიდი სმოგი“ (The Great Smog) ეწოდა. ეს არ იყო ჩვეულებრივი ნისლი, რომლითაც ლონდონი განთქმულია; ეს იყო გოგირდის, ჭვარტლისა და ცივი ჰაერის ტოქსიკური საბურველი, რომელმაც ოთხი დღის განმავლობაში ქალაქი გაზის კამერად აქცია და 12 000-ზე მეტი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა.
მოვლენები 5 დეკემბერს დაიწყო. ქალაქს ანტიციკლონი დააწვა, რამაც ჰაერის მასების მოძრაობა შეაჩერა. ამას დაემატა უჩვეულო სიცივე, რის გამოც ლონდონელებმა ბუხრებში ჩვეულებრივზე მეტი ქვანახშირი დაწვეს. იმ პერიოდში გამოიყენებოდა დაბალი ხარისხის, გოგირდით მდიდარი ქვანახშირი, რადგან მაღალი ხარისხის საწვავი ექსპორტზე გადიოდა. მილიონობით საკვამურიდან ამოსული კვამლი, ქარხნების გამონაბოლქვი და დიზელის ტრანსპორტის აირები ერთ ადგილას გაიჭედა და ცივ ნისლს შეერია.
შედეგად წარმოიქმნა მომწვანო-მოყვითალო ფერის სქელი მასა, რომელსაც ლონდონელებმა „ბარდის წვნიანი“ (Pea Souper) შეარქვეს. ხილვადობა პრაქტიკულად ნულამდე დაეცა. ქუჩებში ადამიანები საკუთარ ფეხსაცმელებს ვერ ხედავდნენ. ტრანსპორტი გაჩერდა. ავტობუსები ვეღარ მოძრაობდნენ, მხოლოდ მეტრო მუშაობდა. სასწრაფო დახმარების მანქანებმა მუშაობა შეწყვიტეს, რადგან მძღოლები გზას ვერ იკვლევდნენ — ავადმყოფებს საავადმყოფოში ფეხით უწევდათ მისვლა.
მდგომარეობა იმდენად აბსურდული და საშიში გახდა, რომ გაუქმდა კინოჩვენებები და თეატრალური წარმოდგენები — „სადლერს უელსის“ თეატრში ოპერა „ტრავიატა“ შეწყვიტეს, რადგან სმოგი შენობაში შევიდა და მაყურებელი სცენას ვეღარ ხედავდა, მომღერლები კი იხრჩობოდნენ.
მაგრამ ყველაზე საზარელი ის იყო, რომ სიკვდილი მოდიოდა ჩუმად. განსხვავებით ეპიდემიებისგან ან ომისგან, არ იყო პანიკა. ადამიანები უბრალოდ იძინებდნენ და ვეღარ იღვიძებდნენ, ან ქუჩაში სუნთქვის უკმარისობით ეცემოდნენ. სმოგი შეიცავდა მარილმჟავას, ფტორის ნაერთებსა და გოგირდმჟავას, რაც ფილტვებს ქიმიურად წვავდა. მესაფლავეებს კუბოები გაუთავდათ, ყვავილების მაღაზიებს კი — გვირგვინები.
ქალაქში კრიმინალმა იმატა. ბოროტმოქმედები იყენებდნენ ნისლს, როგორც ფარს — ისინი გამვლელებს ჩანთებს ართმევდნენ და სიბნელეში უჩინარდებოდნენ. პოლიცია უძლური იყო.
როდესაც 9 დეკემბერს ქარმა დაუბერა და სმოგი გაფანტა, ლონდონი შოკში ჩავარდა. სტატისტიკამ აჩვენა, რომ სიკვდილიანობა ნორმას 80%-ით აღემატებოდა. თავდაპირველად მთავრობა ცდილობდა მსხვერპლი გრიპის ეპიდემიისთვის დაებრალებინა, მაგრამ რეალობის დამალვა შეუძლებელი იყო. დაიღუპა არა მხოლოდ ათასობით ადამიანი, არამედ უამრავი ცხოველიც — ფრინველები შენობებს ეჯახებოდნენ, ხოლო მსხვილფეხა პირუტყვი სმიტფილდის ბაზრობაზე გაგუდვისგან რომ გადაერჩინათ, ნაჭრებშემოხვეული პირბადეებით ჰყავდათ.
„დიდი სმოგი“ გახდა გარდამტეხი მომენტი ეკოლოგიის ისტორიაში. ამ ტრაგედიამ აიძულა ბრიტანეთის პარლამენტი, მიეღო ისტორიული „კანონი სუფთა ჰაერის შესახებ“ (Clean Air Act 1956), რომელმაც აკრძალა ქალაქში შავი ქვანახშირის წვა და საფუძველი დაუდო გარემოსდაცვით რეგულაციებს მთელ მსოფლიოში. ლონდონელებისთვის კი ეს დღეები დარჩა მწარე მოგონებად, როდესაც ქალაქს საკუთარმა სუნთქვამ უღალატა.
