თომას მიჯლი: მეცნიერი, რომელიც საკუთარი გამოგონების მსხვერპლი გახდა

1944 წლის 2 ნოემბერს, ოჰაიოს შტატში, საკუთარ საწოლში გარდაცვლილი იპოვეს 55 წლის ინჟინერი და ქიმიკოსი თომას მიჯლი უმცროსი (Thomas Midgley Jr.). ის საკუთარი გამოგონების მსხვერპლი გახდა — ჩახლართულ თოკებსა და ჭოჭონაქებში (Pulleys) გაიგუდა. თუმცა, ეს ინციდენტი მხოლოდ მცირე, ირონიული ეპილოგი იყო იმ კაცის ცხოვრებისა, რომელსაც ისტორიკოსები „ერთკაციან ეკოლოგიურ კატასტროფას“ უწოდებენ.

თომას მიჯლი ფლობს უნიკალურ და შემზარავ რეკორდს: როგორც გარემოს ისტორიკოსი ჯ.რ. მაკნილი აღნიშნავს, „მან უფრო მეტი გავლენა მოახდინა ატმოსფეროზე, ვიდრე ნებისმიერმა სხვა ცოცხალმა ორგანიზმმა დედამიწის ისტორიაში“. მისმა ორმა „გენიალურმა“ გამოგონებამ პლანეტას გამოუსწორებელი ზიანი მიაყენა.

1. ტეტრაეთილტყვია (Tetraethyllead – TEL)
1920-იან წლებში საავტომობილო ინდუსტრია დიდი პრობლემის წინაშე იდგა: ძრავებში საწვავის ნაადრევი აალება იწვევდა ე.წ. „კაკუნს“ (Engine knocking), რაც აზიანებდა ძრავას და ამცირებდა ეფექტურობას. 1921 წელს, „General Motors“-ში მუშაობისას, მიჯლიმ აღმოაჩინა, რომ ბენზინში ტეტრაეთილტყვიის (Pb(C2H5)4) დამატება რადიკალურად ზრდიდა ოქტანურ რიცხვს და აქრობდა კაკუნს.

მიუხედავად იმისა, რომ ტყვია ცნობილი ნეიროტოქსინი იყო, რომელიც იწვევს ცენტრალური ნერვული სისტემის დაზიანებას, კოგნიტურ დეგრადაციასა და სიკვდილს, კორპორაციებმა დაიწყეს „ეთილირებული ბენზინის“ მასობრივი წარმოება. თავად მიჯლიმ პრესკონფერენციაზე დემონსტრაციულად დაიბანა ხელები ტეტრაეთილტყვიით და შეისუნთქა მისი ორთქლი, რათა დაემტკიცებინა მისი უსაფრთხოება (თუმცა მოგვიანებით ის ჩუმად მკურნალობდა ტყვიით მოწამვლაზე). შედეგად, ათწლეულების განმავლობაში ატმოსფეროში გაიფრქვა მილიონობით ტონა ტყვია, რამაც გლობალურად შეამცირა ადამიანთა IQ დონე და გაზარდა ძალადობრივი დანაშაულების რიცხვი (Lead-crime hypothesis).

2. ქლორფთორნახშირბადები (Chlorofluorocarbons – CFCs)
1928 წელს მიჯლიმ გადაჭრა მეორე პრობლემა: იმ დროისთვის მაცივრებში იყენებდნენ ტოქსიკურ და აალებად აირებს (ამიაკი, მეთილქლორიდი). მიჯლიმ შექმნა არატოქსიკური, არაალებადი ნაერთი — დიქლორდიფთორმეთანი, რომელსაც კომერციული სახელი „ფრეონი“ (Freon-12) ეწოდა.

ერთი შეხედვით, ეს უსაფრთხო ნაერთი იყო. თუმცა მიჯლიმ ვერ გათვალა, რომ ატმოსფეროს ზედა ფენებში (სტრატოსფეროში) მოხვედრისას, ულტრაიისფერი გამოსხივების ზემოქმედებით CFC მოლეკულები იშლებიან და გამოათავისუფლებენ ქლორის ატომებს. ქლორი კი კატალიზურად შლის ოზონს (O3). სწორედ მიჯლის გამოგონებამ გამოიწვია ოზონის შრის (Ozone layer) გათხელება და ოზონის ხვრელების წარმოქმნა, რამაც დედამიწა მავნე რადიაციის წინაშე დაუცველი დატოვა.

1940 წელს მიჯლის დაემართა პოლიომიელიტი (Polio), რის გამოც დაინვალიდდა. საწოლს მიჯაჭვულმა ინჟინერმა გამოიყენა თავისი გამომგონებლური ნიჭი და შექმნა თოკებისა და ჭოჭონაქების რთული სისტემა, რათა დამოუკიდებლად წამოჯდომა შეძლებოდა.

1944 წელს, ის სწორედ ამ მექანიზმში გაიხლართა და საკუთარი გამოგონების მიერ იქნა გაგუდული.

თომას მიჯლი უმცროსი ისტორიაში შევიდა როგორც ადამიანი, რომელსაც ჰქონდა საუკეთესო განზრახვები, მაგრამ მიიღო ყველაზე კატასტროფული შედეგები.