რენესანსის მბრძანებელნი: მედიჩების დინასტია
მედიჩების დინასტია იყო უძლიერესი იტალიური ოლიგარქიული ოჯახი, რომელმაც ევროპის ისტორიაში, განსაკუთრებით კი იტალიური რენესანსის განვითარებაში, გადამწყვეტი როლი ითამაშა. ისინი ფლორენციას (და შემდეგ ტოსკანას დიდ საჰერცოგოს) მართავდნენ დაახლოებით სამი საუკუნის განმავლობაში (1434–1737 წწ.).
მედიჩების გავლენა უზარმაზარი იყო სამ ძირითად სფეროში: ეკონომიკური გავლენა (ბანკირები); პოლიტიკური გავლენა (მმართველები) და კულტურული გავლენა (მეცენატები).
მედიჩის ბანკი დააარსა ჯოვანი დი ბიჩი დე’ მედიჩიმ (დინასტიის ფუძემდებელმა). ის სწრაფად იქცა ევროპაში ერთ-ერთ უდიდეს და უმდიდრეს საფინანსო ორგანიზაციად. მათი უზარმაზარი სიმდიდრე პოლიტიკური ძალაუფლების მოპოვების საფუძველი გახდა. თანამედროვე საბანკო სისტემის მრავალი ელემენტი (მაგ., ორმაგი ბუღალტერია) სწორედ მედიჩების ბანკში განვითარდა.
მედიჩები ფლორენციას ოფიციალურად არ მართავდნენ მონარქის ტიტულით 1531 წლამდე, თუმცა რეალურად 1434 წლიდან (კოზიმო უფროსის მოსვლიდან) ქალაქს ოლიგარქიულად აკონტროლებდნენ. ასევე ამ დინასტიას ოთხი პაპი (ლეო X, კლემენტ VII, პიუს IV, ლეო XI) და საფრანგეთის ორი დედოფალი (ეკატერინე მედიჩი და მარია მედიჩი) მიეკუთვნება.
მედიჩების სახელი უპირველეს ყოვლისა უკავშირდება რენესანსის აყვავებას. ისინი იყვნენ ხელოვნების, არქიტექტურისა და მეცნიერების ყველაზე გულუხვი და გამჭრიახი მფარველები (მეცენატები). მათი მფარველობის ქვეშ მოღვაწეობდნენ ისეთი გენიოსები, როგორებიც არიან: მიქელანჯელო (რომელიც ლორენცოს სასახლეში ცხოვრობდა); ლეონარდო და ვინჩი; სანდრო ბოტიჩელი (ვენერას დაბადება ლორენცო მედიჩის შეკვეთით შეიქმნა); გალილეო გალილეი (რომელიც მედიჩების ოჯახის მასწავლებელი იყო).
მედიჩების ცნობილი წარმომადგენლები
1. ჯოვანი დი ბიჩი დე’ მედიჩი (1360 – 1429 წწ.)-დინასტიის ფუძემდებელი.
მან დააარსა მედიჩის ბანკი (Banco dei Medici), რომელიც უმოკლეს დროში გახდა ევროპის ყველაზე მდიდარი და გავლენიანი ფინანსური ინსტიტუტი. ჯოვანი ევროპის მრავალი სამეფო სახლისა და რომის პაპის ოფიციალური ბანკირი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ იგი თავს არიდებდა საჯარო პოლიტიკურ თანამდებობებს, მისი ეკონომიკური ძალაუფლება მედიჩების ოჯახს საშუალებას აძლევდა, ფლორენციაში გავლენა კულუარულად მოეპოვებინათ. სწორედ მან დააგროვა სიმდიდრე, რომელმაც მის შთამომავლობას ფლორენციის მმართველობისა და რენესანსის სპონსორობის საშუალება მისცა.
2. კოზიმო I მედიჩი (1389 – 1464 წწ.)- მედიჩების პოლიტიკური დინასტიის დამფუძნებელი.
1434 წელს ფლორენციაში დაბრუნების შემდეგ, კოზიმომ დაამყარა მედიჩების ფარული მმართველობა, რომელიც თითქმის ექვსი ათწლეულის განმავლობაში გაგრძელდა. ის ინარჩუნებდა რესპუბლიკის ფასადს, მაგრამ რეალურად ყველა მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება მის მიერ იმართებოდა. სწორედ მან დაიწყო რენესანსის ეპოქის ხელოვნებისა და არქიტექტურის მასობრივი მხარდაჭერა. დააფინანსა სან-ლორენცოს ეკლესია, დააარსა პლატონური აკადემია და მხარს უჭერდა დონატელოს, ბრუნელესკის და სხვა დიდ ოსტატებს. გარდაცვალების შემდეგ ფლორენციის ხელისუფლებამ მას ოფიციალურად მიანიჭა ტიტული “Pater Patriae” (სამშობლოს მამა), რაც მის უდიდეს ავტორიტეტზე მეტყველებს.
3. ლორენცო I მედიჩი, “დიდებული” (1449 – 1492 წწ.) – რენესანსის პრინცი და ფლორენციის კულტურული აყვავების სიმბოლო.
ლორენცო იყო მედიჩების ოჯახის ყველაზე ცნობილი მეცენატი. მის სასახლეში იზრდებოდა ახალგაზრდა მიქელანჯელო. ის მხარს უჭერდა ბოტიჩელის (ვენერას დაბადება მისთვის შეიქმნა), ლეონარდო და ვინჩის და პიკო დელა მირანდოლას. მისი დრო ფლორენციის რენესანსის ოქროს ხანად ითვლება. ლორენცო ბრწყინვალე დიპლომატი იყო. მან იტალიაში მშვიდობა შეინარჩუნა და ფლორენციის ბალანსის ცენტრად აქცია. 1478 წელს იგი სასწაულებრივად გადაურჩა პაცის ოჯახის მიერ მოწყობილ შეთქმულებას, რომლის დროსაც მისი ძმა, ჯულიანო, ტაძარში მოკლეს. ამ მოვლენამ მისი ძალაუფლება ფლორენციაში კიდევ უფრო განამტკიცა. შეთქმულებამ ლორენცოს საშუალება მისცა, ფლორენციის ყველა წამყვანი პოსტიდან ოჯახის ყველა მოწინააღმდეგე მოეშორებინა. პაცების ოჯახი განადგურდა, მათი ქონება ჩამორთმეული იქნა, ხოლო მათი სახელები სამუდამოდ იქნა ამოშლილი ქალაქის ისტორიიდან. შეთქმულების შემდეგ, ლორენცოს ავტორიტეტი იმდენად გაიზარდა, რომ მას უკვე აღარ სჭირდებოდა რესპუბლიკური ფასადის მიღმა დამალვა. ის გახდა ფლორენციის უდავო ბატონი და დიქტატორი, თუმცა ტიტულის გარეშე. პაცის შეთქმულების შემდეგ დაწყებული 14 წლიანი პერიოდი (1478–1492) იყო ლორენცოს მმართველობის ზენიტი.
შეთქმულების შედეგად ლორენცოს რომის პაპი სიქსტუს IV ეკლესიიდან განკვეთით ემუქრებოდა, პაპის და ნეაპოლის სამეფოს გაერთიანებულმა ძალებმა კი ფლორენციას შეუტიეს. ლორენცომ გამოიჩინა არაჩვეულებრივი დიპლომატიური გამბედაობა: იგი საიდუმლოდ გაემგზავრა ნეაპოლში და პირადად მოელაპარაკა მეფე ფერდინანდ I-ს, რომელიც ფლორენციის უდიდესი მტერი იყო. ლორენცომ მოახერხა მეფის დარწმუნება იმაში, რომ იტალიის მშვიდობა ფლორენციის დამოუკიდებლობაზე იყო დამოკიდებული. ნეაპოლთან მოლაპარაკებების შემდეგ, ლორენცომ დაარწმუნა იტალიური სახელმწიფოები, დაედოთ მშვიდობის ხელშეკრულება, რითაც იგი გახდა იტალიის პოლიტიკური “ბალანსის არქიტექტორი” 1492 წლამდე. ამ უნარის გამო მოიპოვა სახელი “დიდებული” (Il Magnifico).
სრული ძალაუფლების მოპოვების შემდეგ, ლორენცომ თავისი ყურადღება კულტურაზე გადაიტანა. ფლორენცია იქცა ევროპის კულტურულ და ინტელექტუალურ ცენტრად. ლორენცო გულუხვად აფინანსებდა ხელოვნებას, არქიტექტურას, ფილოსოფიასა და პოეზიას. მან დააარსა ქანდაკების სკოლა (ანუ ბაღი), სადაც ახალგაზრდა მიქელანჯელო იზრდებოდა და პირველ ნაბიჯებს დგამდა. ის მფარველობდა სანდრო ბოტიჩელს, რომელმაც შექმნა თავისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევრები სწორედ ამ პერიოდში.
ლორენცო მედიჩი რჩება რენესანსის იდეალური მმართველის მაგალითად: ძალაუფლების ოსტატი, რომელმაც თავისი ძალაუფლება კულტურისა და სილამაზის აყვავებას მოახმარა.
ლორენცოს დიდებული ეპოქის დასრულებას (1492 წელს), მალევე მოჰყვა იტალიის ომები, მედიჩების დინასტიის დაცემა და ფლორენციის რესპუბლიკის აღორძინება.
4. ლეო X (ჯოვანი მედიჩი) (1475 – 1521 წწ.)
რომის პაპი (1513–1521). ლორენცო დიდებულის ვაჟი.
ის იყო პირველი მედიჩი, რომელიც რომის პაპის ტახტზე ავიდა, რაც დინასტიის გავლენის ზენიტს ნიშნავდა. მან რომშიც გააგრძელა მამის ტრადიცია. იყო რენესანსული ხელოვნების დიდი მფარველი, მხარს უჭერდა რაფაელსა და მიქელანჯელოს (რომელსაც დაავალა სიქსტის კაპელის ჭერის მოხატვა). მისი პონტიფიკატის დროს, 1517 წელს, გერმანიაში მარტინ ლუთერმა გამოაქვეყნა 95 თეზისი, რამაც პროტესტანტული რეფორმაცია დაიწყო. პაპ ლეო X-ის ფუფუნების სიყვარული და ინდულგენციების გაყიდვა ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იყო, რამაც კათოლიკური ეკლესიის გახლეჩა გამოიწვია.
5. კლემენტ VII (ჯულიო მედიჩი) (1478 – 1534 წწ.) რომის პაპი (1523–1534). მისი პაპობა აღინიშნა ევროპაში საფრანგეთსა და ჰაბსბურგებს შორის მუდმივი ომებით. მისი არასტაბილური პოლიტიკური გადაწყვეტილებების გამო, 1527 წელს საიმპერატორო ჯარებმა რომი გაძარცვეს (Sacco di Roma), რამაც რომი და მთელი იტალია დამამცირებელ მდგომარეობაში ჩააგდო. კლემენტ VII-მ უარი თქვა ინგლისის მეფე ჰენრი VIII-ის ქორწინების გაუქმებაზე, რასაც მოჰყვა ინგლისის ეკლესიის გამოყოფა რომისგან (ანგლიკანური ეკლესიის დაარსება).
6. კოზიმო I მედიჩი-(1519 – 1574 წწ.) ფლორენციის პირველი ჰერცოგი და ტოსკანის პირველი დიდი ჰერცოგი.
მან საბოლოოდ დაასრულა ფლორენციული რესპუბლიკის ილუზია. 1531 წელს გახდა ჰერცოგი, ხოლო 1569 წელს პაპისგან მიიღო ტოსკანის დიდი ჰერცოგის ტიტული, რითაც მედიჩების მმართველობა მემკვიდრეობით მონარქიად იქცა. მან შექმნა ტოსკანის თანამედროვე სახელმწიფოებრივი აპარატი და მნიშვნელოვნად განავითარა ფლორენცია. ააგო უფიცის სასახლე (Uffizi) ადმინისტრაციული მიზნებისთვის, რომელიც დღეს მსოფლიოში ცნობილი სამხატვრო გალერეაა.
7. ეკატერინე მედიჩი (1519 – 1589 წწ.) საფრანგეთის დედოფალი, დედა-დედოფალი და რეგენტი.
ეკატერინე მედიჩი დაიბადა ფლორენციაში და ადრეული ასაკში დაობლდა. ის აღიზარდა როგორც მდიდარი და გავლენიანი მედიჩების, ისე რომის პაპის (მისი ბიძა, კლემენტ VII) მფარველობის ქვეშ. 1533 წელს, 14 წლის ასაკში, იგი დაქორწინდა საფრანგეთის დოფინზე (ტახტის მემკვიდრე), ანრი II-ზე. ეს კავშირი პაპმა კლემენტ VII-მ მოაწყო, რათა მედიჩების გავლენა ევროპულ მონარქიებში განემტკიცებინა. ქორწინების პირველი 10 წელი ეკატერინე უნაყოფო იყო და საფრანგეთის კარზე დიდად არ უყვარდათ, რადგან ის “ვაჭარი” მედიჩების ოჯახიდან იყო და ქმარი უპირატესობას მის ცნობილ საყვარელს, დიანა დე პუატიეს, ანიჭებდა. მიუხედავად ამისა, მან ანრი II-ს 10 შვილი გაუჩინა (მათ შორის 3 მომავალი მეფე).
ანრი II-ის გარდაცვალების შემდეგ (1559 წელს, უბედური შემთხვევის შედეგად) ეკატერინეს პოლიტიკური ვარსკვლავი აინთო. იგი გახდა დედა დედოფალი (La Reine Mère) და უმნიშვნელოვანესი ფიგურა. მისი უფროსი ვაჟი, ფრანსუა II, სუსტი და მცირეწლოვანი იყო. მისი ადრეული სიკვდილის შემდეგ, 1560 წელს, ტახტზე ავიდა ეკატერინეს მეორე ვაჟი, 10 წლის შარლ IX. ეკატერინე ოფიციალურად გამოცხადდა საფრანგეთის რეგენტად (მმართველად) და ფაქტობრივად ქვეყანას 1560-იანი წლების უმეტესი ნაწილის განმავლობაში მართავდა, ამიტომ მას “მადამ რეგენტი” (Madame la Régente) შეარქვეს. ეკატერინეს რეგენტობა დაემთხვა საფრანგეთის რელიგიური ომების ყველაზე მწვავე პერიოდს (კათოლიკეებსა და პროტესტანტ ჰუგენოტებს შორის). მისი მიზანი იყო მონარქიის ძალაუფლების შენარჩუნება და ქვეყნის ერთიანობა, რისთვისაც ხან კათოლიკეებს უჭერდა მხარს, ხან კი ჰუგენოტებს აძლევდა უფლებებს. ეს პოლიტიკური “ბალანსი” იყო მისი მმართველობის ქვაკუთხედი. ეკატერინეს სახელი ყველაზე ხშირად ასოცირდება 1572 წლის ბართლომეს ღამის ხოცვა-ჟლეტასთან. მიუხედავად იმისა, რომ იგი უშუალოდ არ იყო ხოცვა-ჟლეტის ორგანიზატორი, ისტორიკოსების უმეტესობა თანხმდება, რომ ეკატერინემ დაარწმუნა შარლ IX, მიეცა ნებართვა რამდენიმე ჰუგენოტი ლიდერის სიკვდილით დასჯაზე (საწყისი მკვლელობები). მისი მიზანი იყო პროტესტანტული ლიდერების აღმოფხვრა, რომლებსაც მისი ვაჟზე, მეფე შარლ IX-ზე დიდი გავლენა ჰქონდათ. ამ მოვლენამ მას ევროპაში “შავი დედოფლის” რეპუტაცია შეუქმნა. ეკატერინე მედიჩი გარდაიცვალა 1589 წელს, როგორც უკვე მესამე შვილის, ანრი III-ის დედა დედოფალი. ის იყო ხელოვნების, არქიტექტურისა და მოდის დიდი მფარველი. სწორედ მან ჩამოიტანა ფლორენციული კულტურისა და სამზარეულოს ბევრი ელემენტი საფრანგეთში. ეკატერინე განიხილება როგორც პრაგმატული და პოლიტიკურად გამჭრიახი მმართველი, რომელმაც ყველაფერი გააკეთა იმისთვის, რომ მისი ვაჟების სუსტი მონარქია გადაერჩინა და ბურბონების ძლიერი დინასტიის აღზევების გზა მოამზადა. ისტორიკოსები ხშირად მოიხსენიებენ მის შვილების მმართველობის წლებს, როგორც “ეკატერინე მედიჩის ეპოქას”. ეკატერინე მედიჩი არის მედიჩების დინასტიის ყველაზე გავლენიანი ფიგურა ევროპის დიდ პოლიტიკურ სცენაზე.
8. მარია მედიჩი (1575 – 1642 წწ.) საფრანგეთის დედოფალი და რეგენტი. ლუდოვიკო XIII-ის დედა.
ცოლად გაჰყვა ანრი IV-ს. მისი ქმრის მკვლელობის (1610 წ.) შემდეგ გახდა მცირეწლოვანი ლუდოვიკო XIII-ის რეგენტი. მისი რეგენტობის პერიოდი გამოირჩეოდა არასტაბილურობით, იტალიელი ფავორიტების გავლენით და ფრანგ დიდებულებთან კონფლიქტით. როდესაც ლუდოვიკო XIII სრულწლოვანი გახდა, მარია ცდილობდა ძალაუფლების შენარჩუნებას, რასაც კონფლიქტი მოჰყვა მასსა და მის ვაჟს შორის. საბოლოოდ, იგი ძალაუფლებისგან ჩამოშორდა და კარდინალ რიშელიეს (ლუდოვიკო XIII-ის მინისტრი) გავლენის ქვეშ მოექცა.
მედიჩების დინასტია შეწყდა 1737 წელს უკანასკნელი მამრობითი სქესის წარმომადგენლის, ჯან გასტონე მედიჩის უშვილოდ გარდაცვალების შემდეგ. მისმა დამ, ანა მარია ლუიზა მედიჩიმ გააფორმა ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც მედიჩების ყველა უზარმაზარი ხელოვნების კოლექცია (მათ შორის უფიცის გალერეა) ფლორენციას დაუტოვა იმ პირობით, რომ არასდროს არ გაიყიდებოდა ან დატოვებდა ქალაქს.
მედიჩების დინასტიამ, ბანკირებისა და ვაჭრების ოჯახიდან, წარმოშვა ორი ყველაზე ძლიერი და გავლენიანი ფიგურა: ლორენცო დიდებული და ეკატერინე მედიჩი.
წყარო: მსოფლიო ისტორია
