პავლიკ მოროზოვი: “საბჭოთა იდეალის” რეალური ისტორია
პავლიკ მოროზოვის ისტორია საბჭოთა ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო და ტრაგიკული ეპიზოდია, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში იდეოლოგიური მანიპულაციის მთავარ იარაღს წარმოადგენდა. საბჭოთა კავშირში ის ცნობილი იყო როგორც „პიონერი გმირი ნომერი პირველი“ — ბიჭი, რომელმაც საკუთარი მამა, ე.წ. „ხალხის მტერი“, სახელმწიფო უშიშროებას ჩააბარა და ამისთვის საკუთარი სიცოცხლით ზღო. თუმცა, წლების შემდეგ ჩატარებულმა კვლევებმა და არქივების გახსნამ ცხადყო, რომ რეალობა გაცილებით რთული, პროზაული და, რაც მთავარია, შემაძრწუნებელი იყო, ვიდრე ამას ოფიციალური პროპაგანდა ხატავდა. სინამდვილეში, ეს არ არის ამბავი გმირობაზე, არამედ ისტორიაა ბავშვზე, რომელიც ოჯახური დრამისა და ტოტალიტარული რეჟიმის მსხვერპლი გახდა.
მოვლენები 1930-იან წლებში, ურალის პატარა სოფელ გერასიმოვკაში განვითარდა. იმ პერიოდში სოფლად კოლექტივიზაციის მტკივნეული პროცესი მიმდინარეობდა, რასაც გლეხების წინააღმდეგობა და ხელისუფლების მხრიდან რეპრესიები ახლდა თან. პავლიკის მამა, ტროფიმ მოროზოვი, სოფლის საბჭოს თავმჯდომარე იყო. ოფიციალური ვერსიით, მან თანამდებობა ბოროტად გამოიყენა და ე.წ. „კულაკებს“ (შეძლებულ გლეხებს) ყალბი ცნობები მიჰყიდა, რითაც მათ გადასახლებას აარიდა თავი. საბჭოთა მითის თანახმად, პატარა პავლიკი, რომელიც „ანთებული პიონერი“ და კომუნისტური იდეების ერთგული იყო, ვერ შეეგუა მამის ღალატს და ის შესაბამის ორგანოებში დააბეზღა. სასამართლოზე თითქოს მან საჯაროდ განაცხადა: „მე არ გამოვდივარ როგორც შვილი, არამედ როგორც პიონერი“.
რეალობა კი სრულიად სხვაგვარი იყო. საარქივო მასალებზე დაყრდნობით იკვეთება, რომ პავლიკის ქმედება ნაკლებად უკავშირდებოდა პოლიტიკურ იდეალებს და უფრო მეტად ოჯახურ ტრაგედიას ეფუძნებოდა. ტროფიმ მოროზოვი ოჯახში მოძალადე იყო, ხშირად სცემდა ცოლ-შვილს და საბოლოოდ ოჯახი მიატოვა კიდეც, რათა სხვა ქალთან ეცხოვრა. არსებობს საფუძვლიანი ვერსია, რომ პავლიკის ჩვენება სასამართლოზე დედის, ტატიანას წაქეზებით მოხდა, რომელსაც სურდა ქმრისთვის სამაგიერო გადაეხადა ოჯახის მიტოვების გამო. ბიჭმა სასამართლოზე მხოლოდ ის დაადასტურა, რაც დედამ თქვა — რომ მამა სახლში ყალბ დოკუმენტებს ამზადებდა. ტროფიმს 10 წლით გადასახლება მიუსაჯეს, სადაც მოგვიანებით გარდაიცვალა კიდეც (სხვა ვერსიით — დახვრიტეს).
ამ ტრაგიკულმა დაპირისპირებამ მოროზოვების ისედაც დაძაბულ სანათესავოში ვითარება უკიდურესად გაამწვავა. ტროფიმის მშობლებსა და ნათესავებს პავლიკი და დედამისი შესძულდათ. 1932 წლის 3 სექტემბერს, 13 წლის პავლიკი და მისი 8 წლის ძმა, ფიოდორი, ტყეში კენკრის საკრეფად წავიდნენ და შინ აღარ დაბრუნებულან. რამდენიმე დღის შემდეგ მათი დასახიჩრებული ცხედრები იპოვეს. გამოძიებამ მკვლელობაში ბაბუა — სერგეი მოროზოვი, ბიძაშვილი — დანილა, ბებია და ბიძა დაადანაშაულა. გაიმართა საჩვენებელი სასამართლო პროცესი, რომელსაც პროპაგანდისტული ხასიათი ჰქონდა. საბჭოთა ხელისუფლებამ ეს კრიმინალური შემთხვევა კლასობრივი ბრძოლის მაგალითად აქცია: „კულაკებმა პიონერი მოკლეს“. სასამართლოს განაჩენით, პავლიკის ნათესავები დახვრიტეს.
სწორედ ბიჭის სიკვდილის შემდეგ დაიწყო მისი „გმირად“ შერაცხვის მასშტაბური კამპანია. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ მკვლელობის მომენტში პავლიკ მოროზოვი პიონერი სულაც არ ყოფილა. გერასიმოვკაში იმ დროისთვის პიონერული ორგანიზაცია არც კი არსებობდა, ხოლო ბავშვს სიღარიბის გამო პიონერის ყელსახვევი არასდროს ეკეთა. თუმცა, პროპაგანდას სჭირდებოდა იდეალური სიმბოლო — ბავშვი, რომელიც სახელმწიფოს ინტერესებს ოჯახურ კავშირებზე მაღლა დააყენებდა. პავლიკს სიკვდილის შემდეგ „ჩააცვეს“ პიონერის ფორმა წიგნების ილუსტრაციებსა და პლაკატებზე, დაიდგა მისი ძეგლები, დაიწერა პოემები და სიმღერები. მთელი საბჭოთა კავშირის მასშტაბით ბავშვებს ასწავლიდნენ, რომ პავლიკ მოროზოვი მისაბაძი მაგალითი იყო.
ათწლეულების განმავლობაში ეს მითი ხელუხლებელი რჩებოდა. მხოლოდ 1980-იანი წლების ბოლოს და 1990-იანებში, „პერესტროიკის“ პერიოდში დაიწყო სიმართლის გარკვევა. მწერალმა იური დრუჟნიკოვმა და მოგვიანებით ბრიტანელმა ისტორიკოსმა კატრიონა კელიმ საფუძვლიანად შეისწავლეს საქმის მასალები. მათ ეჭვქვეშ დააყენეს არა მხოლოდ პავლიკის „გმირობა“, არამედ მკვლელობის ოფიციალური ვერსიაც კი. გაჩნდა მოსაზრებები, რომ ბავშვების მკვლელობა შესაძლოა პროვოცირებული ყოფილიყო სპეცსამსახურების (OGPU) მიერ, რათა სოფელში „კულაკების“ წინააღმდეგ რეპრესიები გაემართლებინათ, თუმცა ყველაზე სარწმუნო ვერსიად კვლავ ოჯახური შურისძიება რჩება.
დღეს პავლიკ მოროზოვი აღარ ითვლება გმირად, მაგრამ არც „მოღალატის“ იარლიყია მასზე სამართლიანი. ის იყო უბრალო, ღარიბი გლეხის ბიჭი, რომელიც გაუნათლებლობისა და უმძიმესი ოჯახური კონფლიქტის ეპიცენტრში აღმოჩნდა. მან სავარაუდოდ ვერც კი გაიაზრა თავისი ჩვენების შედეგები, ისევე როგორც ვერ გაიაზრებდა „კლასობრივი ბრძოლის“ იდეებს. მისი ტრაგედია იმაში მდგომარეობს, რომ სიცოცხლეში მას მამა ჩაგრავდა და ნათესავებმა სასიკვდილოდ გაიმეტეს, სიკვდილის შემდეგ კი ტოტალიტარულმა რეჟიმმა მისი სახელი გამოიყენა, რათა მილიონობით ადამიანისთვის ჩაენერგა აზრი, რომ ღალატი — გმირობაა. საბოლოო ჯამში, პავლიკ მოროზოვი ისტორიას შემორჩა როგორც ბავშვი-მსხვერპლი, რომელსაც ბავშვობა წაართვეს და იდეოლოგიურ ხატად აქციეს.
პავლის მოროზოვის „ჩინური ანალოგი“
პავლიკ მოროზოვის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე შემძვრელი და პირდაპირი ანალოგი საბჭოთა კავშირის საზღვრებს მიღმა, მაო ძედუნის ჩინეთში მოხდა. ეს არის ამბავი ჩჟან ხუნბინის შესახებ — შვილისა, რომელმაც „კულტურული რევოლუციის“ იდეოლოგიურ ექსტაზში საკუთარი დედა სასიკვდილოდ გაწირა, თუმცა მოროზოვისგან განსხვავებით, მან იცოცხლა და მთელი დარჩენილი ცხოვრება საკუთარი დანაშაულის მონანიებას შეალია. თუ პავლიკი სისტემამ მსხვერპლად აქცია და მისი რეალური განცდები უცნობია, ჩჟანის ისტორია ცოცხალი მაგალითია იმისა, თუ როგორ ანადგურებს ტოტალიტარული პროპაგანდა ადამიანურ ბუნებას და რა ხდება მას შემდეგ, რაც იდეოლოგიური თრობა გაივლის.
მოვლენები 1970 წელს, ანხოის პროვინციაში განვითარდა. ჩინეთში „კულტურული რევოლუცია“ მძვინვარებდა, პერიოდი, როდესაც მაო ძედუნმა ახალგაზრდობას — ე.წ. „ხუნვეიბინებს“ ანუ წითელ გვარდიელებს მოუწოდა, გაენადგურებინათ „ძველი სამყარო“, ბურჟუაზიული გადმონაშთები და კლასობრივი მტრები, თუნდაც ისინი საკუთარ ოჯახში აღმოეჩინათ. 16 წლის ჩჟან ხუნბინი ფანატიკურად იყო განწყობილი. მას სურდა ყოფილიყო სამაგალითო რევოლუციონერი და ბელადის ერთგული ჯარისკაცი. მისთვის მაო ძედუნი ღმერთზე მეტი იყო, ხოლო პარტია — ოჯახზე მნიშვნელოვანი.
დრამა 13 თებერვლის საღამოს გათამაშდა. ოჯახური კამათის დროს, ჩჟანის დედამ, ფან ჩჟონგმოუმ, რომელიც მანამდე ექიმი იყო და პარტიის მიმართ ლოიალობით გამოირჩეოდა, მოულოდნელად კრიტიკული აზრები გამოთქვა. მან გააკრიტიკა მაო ძედუნის პიროვნების კულტი და ეჭვქვეშ დააყენა ქვეყანაში მიმდინარე რეპრესიები. დედამ იმ საღამოს მეუღლესა და შვილს უთხრა, რომ ჩინეთის ლიდერები არასწორ გზას ადგნენ. ფანატიზმით დაბრმავებული 16 წლის ჩჟანისთვის ეს სიტყვები წარმოუდგენელი შოკი აღმოჩნდა. მან დედის ნათქვამი არა როგორც მშობლის აზრი, არამედ როგორც „კლასობრივი მტრის“ თავდასხმა აღიქვა.
იმავე ღამეს ჩჟანმა და მამამისმა გადაწყვეტილება მიიღეს. ბიჭმა დაწერა დენონსაცია (დასმენა), სადაც დედას „კონტრრევოლუციონერი“ უწოდა და მისი უმკაცრესი დასჯა მოითხოვა. წერილში, რომელიც მან ადგილობრივ სამხედრო კომიტეტს გადასცა, ეწერა: „დაარტყით კონტრრევოლუციონერ ფან ჩჟონგმოუს! მე ვითხოვ, მიესაჯოს მას სიკვდილით დასჯა“. უფრო მეტიც, როგორც მოგვიანებით ჩჟანი იხსენებდა, როდესაც სამხედროები დედის წასაყვანად მოვიდნენ და ქალს ხელები შეუკრეს, ბიჭმა მათ უთხრა, რომ ეს ქალი მისი დედა აღარ იყო და პარტიას შეეძლო მისთვის ესროლა.
ფან ჩჟონგმოუ დააპატიმრეს. მას საჯარო დამცირება და წამება გამოატარეს, რაც იმ პერიოდის ჩინეთში ჩვეულებრივი პრაქტიკა იყო. სულ რაღაც ორი თვის შემდეგ, 1970 წლის აპრილში, დედამისი დახვრიტეს. ჩჟან ხუნბინი და მამამისი კი სისტემამ შეაქო — ისინი „გმირებად“ და სამაგალითო მოქალაქეებად გამოაცხადეს, რომლებმაც რევოლუციური სიფხიზლე გამოიჩინეს და „ოჯახური სენტიმენტები“ დაამარცხეს.
თუმცა, გმირობის ეიფორია დიდხანს არ გაგრძელებულა. 1976 წელს მაო გარდაიცვალა, „კულტურული რევოლუცია“ დასრულდა და ჩინეთმა ნელ-ნელა გონზე მოსვლა დაიწყო. იდეოლოგიური ნისლის გაფანტვასთან ერთად, ჩჟან ხუნბინის ცნობიერებაში საშინელი რეალობა დაბრუნდა. მან გააცნობიერა, რომ საკუთარი ხელით მოკლა ადამიანი, რომელსაც ის ყველაზე მეტად უყვარდა. მომდევნო წლებში მას კოშმარები არ ასვენებდა. ის იხსენებდა დედის თვალებს დაპატიმრების მომენტში, რომლებშიც არა სიძულვილი, არამედ გაუგებრობა და შიში იკითხებოდა.
ჩჟანმა გადაწყვიტა არ დამალულიყო. 1980 წელს, როდესაც სასამართლომ დედამისი რეაბილიტირებულად გამოაცხადა და უდანაშაულოდ ცნო, ჩჟანმა საჯარო მონანიება დაიწყო. ის გახდა ერთ-ერთი იშვიათი ადამიანი ჩინეთში, რომელმაც ღიად ისაუბრა „კულტურული რევოლუციის“ დროს ჩადენილ პირად დანაშაულზე. მან არაერთხელ მიმართა სასამართლოს თხოვნით, რომ დედის საფლავი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლად ეღიარებინათ, რათა მომავალ თაობებს არ დავიწყებოდათ ტოტალიტარიზმის სისასტიკე.
დღეს ჩჟან ხუნბინი მოხუცებულია. ის ცხოვრობს იმ აზრით, რომ პატიებას ვერასდროს დაიმსახურებს. ინტერვიუებში ის ხშირად ამბობს, რომ სიზმრებში დედას ეძებს, რათა მუხლდაჩოქილმა პატიება სთხოვოს, მაგრამ დედა სიზმარში მას ხმას არ სცემს. ეს ისტორია არის ცოცხალი და მტკივნეული გაკვეთილი იმისა, თუ რა ხდება, როდესაც პოლიტიკა იჭრება ოჯახში, ანაცვლებს მორალს და ადამიანს აქცევს სისტემის ჭანჭიკად, რომელიც მზადაა ყველაზე წმინდა კავშირი — დედა-შვილობა — პარტიულ ბილეთზე გაცვალოს.
