მთვარის დაბნელება – როგორ ხდება და რატომ არის განსაკუთრებული ეს მოვლენა

მთვარის დაბნელება კაცობრიობას უძველესი დროიდან აოცებდა. სხვადასხვა კულტურაში მას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ: ზოგიერთ ხალხში იგი ღმერთების ნიშანი იყო, სხვაგან კი – მნიშვნელოვანი მოვლენების წინასწარმეტყველი. თანამედროვე მეცნიერებამ ზუსტად ახსნა, თუ რატომ ხდება ეს მოვლენა და როგორ შეგვიძლია მისი დაკვირვება.

მთვარის დაბნელება ხდება მაშინ, როდესაც დედამიწა მზესა და მთვარეს შორის აღმოჩნდება და მისი ჩრდილი მთვარეზე ეცემა. ეს შესაძლებელია მხოლოდ სავსე მთვარის დროს, რადგან სწორედ მაშინ არიან მზე, დედამიწა და მთვარე თითქმის ერთ სწორ ხაზზე განლაგებული. თუმცა ყოველი სავსე მთვარე დაბნელებას არ იწვევს. ამის მიზეზია ის, რომ მთვარის ორბიტა დედამიწის ორბიტის მიმართ დაახლოებით 5 გრადუსით არის დახრილი და უმეტეს შემთხვევაში მთვარე დედამიწის ჩრდილს გვერდს უვლის.

დედამიწის ჩრდილი ორ ნაწილად იყოფა. პირველი არის უმბრა – სრული ჩრდილი, სადაც მზის სხივები საერთოდ ვერ აღწევს. მეორეა პენუმბრა – ნახევარჩრდილი, სადაც მზის მხოლოდ ნაწილი იფარება. სწორედ ამაზეა დამოკიდებული დაბნელების ტიპი.

სრული დაბნელება ხდება მაშინ, როდესაც მთვარე მთლიანად შედის უმბრაში. ამ დროს იგი განსაკუთრებით შთამბეჭდავად გამოიყურება. ნაწილობრივი დაბნელების დროს ჩრდილი მხოლოდ მთვარის ნაწილს ფარავს, ხოლო ნახევარჩრდილოვანი დაბნელება შედარებით სუსტად შესამჩნევია, რადგან მთვარე მხოლოდ პენუმბრაში გადის.

ყველაზე საინტერესო კითხვა არის: რატომ წითლდება მთვარე სრული დაბნელების დროს? შეიძლება მოგვეჩვენოს, რომ ჩრდილში მოქცეული მთვარე სრულიად უნდა გაქრეს, მაგრამ სინამდვილეში დედამიწის ატმოსფერო მზის სხივებს ნაწილობრივ ახვევს და მათ ჩრდილის არეშიც ატარებს. ატმოსფეროში ლურჯი სინათლე ძლიერ იფანტება, ხოლო წითელი სხივები უკეთ გადის და დედამიწის ჩრდილში აღწევს. შედეგად, მთვარე მუქი წითელი, სპილენძისფერი ან ნარინჯისფერი ჩანს. სწორედ ამიტომ უწოდებენ მას ხშირად „სისხლიან მთვარეს“.

მთვარის დაბნელებაზე დაკვირვება სრულიად უსაფრთხოა. მზის დაბნელებისგან განსხვავებით, არ არის საჭირო სპეციალური დამცავი სათვალეები. მისი ყურება შეიძლება შეუიარაღებელი თვალით, ბინოკლით ან ტელესკოპით. საუკეთესო პირობებია ღია ცა, ქალაქის განათებისგან მოშორებული ადგილი და ჰორიზონტზე მაღლა მყოფი მთვარე.

სრული მთვარის დაბნელება რამდენიმე საათს გრძელდება. თავდაპირველად მთვარე ნახევარჩრდილში შედის, შემდეგ ნაწილობრივ იფარება და ბოლოს მთლიანად გადადის უმბრაში. სრული ფაზა დაახლოებით ერთ საათზე მეტხანს შეიძლება გაგრძელდეს, რის შემდეგაც პროცესი საპირისპირო მიმართულებით ვითარდება.

მთვარის დაბნელება არა მხოლოდ ლამაზი სანახაობაა, არამედ მნიშვნელოვანი სამეცნიერო მოვლენაც. ასტრონომები მის დახმარებით სწავლობენ დედამიწის ატმოსფეროს, რადგან მთვარის ფერი და სიკაშკაშე ატმოსფეროში არსებული მტვრისა და აირების რაოდენობაზეა დამოკიდებული. მაგალითად, ძლიერი ვულკანური ამოფრქვევების შემდეგ სრული დაბნელებისას მთვარე ხშირად უფრო მუქი და ყავისფერი ჩანს.

საინტერესოა ისიც, რომ მთვარის დაბნელება დედამიწის მთელი ღამის მხარეს ერთდროულად ჩანს. თუ საქართველოში ღამეა და დაბნელება მიმდინარეობს, მას ერთდროულად ხედავენ ევროპის, ახლო აღმოსავლეთისა და აფრიკის მრავალი ქვეყნის მცხოვრებლებიც. ეს განსხვავდება მზის დაბნელებისგან, რომლის სრული ფაზა დედამიწის მხოლოდ ვიწრო ზოლში ჩანს.

დასასრულ, მთვარის დაბნელება არის ბუნების ერთ-ერთი ყველაზე შთამბეჭდავი და ამავე დროს ყველაზე ხელმისაწვდომი ასტრონომიული მოვლენა. იგი გვიჩვენებს, რამდენად ზუსტად მოძრაობენ მზის სისტემის სხეულები და როგორ მოქმედებს დედამიწის ატმოსფერო სინათლეზე. როდესაც ღამის ცაზე ჩვეულებრივი ნათელი მთვარე ნელ-ნელა მუქდება და ბოლოს წითელ ელფერს იღებს, ჩვენ ვხედავთ არა მხოლოდ ლამაზ სანახაობას, არამედ მზის, დედამიწისა და მთვარის სრულყოფილი კოსმოსური „ქორეოგრაფიის“ შედეგს.