ალევიტები და ალავიტები – მსგავსებები და განსხვავებები
ალევიტები და ალავიტები ახლო აღმოსავლეთის ორი განსხვავებული რელიგიური ჯგუფია, რომელთა სახელებიც ერთმანეთის მსგავსად ჟღერს და ორივე გარკვეულწილად უკავშირდება მეოთხე ხალიფასა და შიიტებისთვის პირველ იმამს, ალი იბნ აბი ტალიბის. სწორედ ამ კავშირის გამო მათ ხშირად ერთმანეთში ურევენ, თუმცა ისტორიულად, გეოგრაფიულად და დოგმატურად ისინი განსხვავებული საზოგადოებები არიან.
ტერმინი „ალევიტი“ ძირითადად გამოიყენება თურქეთიში მცხოვრები რელიგიური ჯგუფის აღსანიშნავად. ალევიტების დიდი ნაწილი თურქულენოვანია, თუმცა მათ შორის არიან ქურთებიც. მათი რელიგიური ტრადიცია საუკუნეების განმავლობაში ჩამოყალიბდა თურქულ, სუფიურ და შიიტურ ელემენტთა შერწყმით.
„ალავიტები“ კი ძირითადად ცხოვრობენ სირიაში, ასევე ნაწილობრივ ლიბანსა და თურქეთში. ისინი ისტორიულად ცნობილნი იყვნენ „ნუსაირელების“ სახელით და წარმოადგენენ შიიტური ისლამის ერთ-ერთ განსაკუთრებულ მიმართულებას.
ორივე ჯგუფი განსაკუთრებულ პატივს მიაგებს ალი იბნ აბი ტალიბს. ეს არის მათი ერთ-ერთი მთავარი საერთო მახასიათებელი. თუმცა ამ პატივისცემის ფორმა და თეოლოგიური შინაარსი ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება.
ალევიტურ ტრადიციაში ალი განიხილება როგორც სულიერი სრულყოფილების, სამართლიანობისა და ღვთიური სიბრძნის მაგალითი. ალევიტები ხაზს უსვამენ მის ზნეობრივ და მისტიკურ მნიშვნელობას და ხშირად მასთან აკავშირებენ სუფიურ სწავლებებს.
ალავიტურ რელიგიურ ტრადიციაში კი ალი გაცილებით ცენტრალურ როლს იკავებს. ისტორიულად ალავიტური თეოლოგიის ზოგიერთი მიმდინარეობა მას თითქმის ღვთიურ სტატუსსაც კი ანიჭებდა. სწორედ ეს გახდა ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც მათ ხშირად აკრიტიკებდნენ როგორც სუნიტები, ისე სხვა შიიტური ჯგუფები.
ალევიტური რელიგიური ცხოვრება დიდწილად ეფუძნება სულიერ შეკრებებს, რომლებსაც „ჯემი“ ეწოდება. ეს შეხვედრები მეჩეთში არ ტარდება. მათთვის უფრო მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ერთობა, მუსიკა, ლოცვა და სულიერი სწავლება.
ალევიტურ რიტუალებში განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს მუსიკას. გამოიყენება ტრადიციული სიმებიანი საკრავი „საზი“, რომლის თანხლებითაც სრულდება რელიგიური საგალობლები. მუსიკა და პოეზია მათ სულიერ ცხოვრებაში ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც ლოცვა.
ალავიტების რელიგიური პრაქტიკა უფრო დახურულია. მათი ბევრი რიტუალი და სწავლება საუკუნეების განმავლობაში მხოლოდ ინიციირებულ წევრებს გადაეცემოდათ. ამის გამო მათი რწმენის შესახებ გარე სამყაროს შედარებით ნაკლები ინფორმაცია ჰქონდა.
ალევიტები, როგორც წესი, არ ასრულებენ სუნიტური ისლამის ხუთჯერად ყოველდღიურ ლოცვას იმ ფორმით, როგორც ამას მუსლიმთა უმრავლესობა აკეთებს. ისინი უფრო მეტად აქცენტს აკეთებენ შინაგან სულიერებაზე და ადამიანის მორალურ განვითარებაზე.
ასევე, ალევიტურ თემებში ქალებსა და კაცებს შედარებით თანასწორი როლი აქვთ. რელიგიურ შეკრებებზე ისინი ერთად მონაწილეობენ, რაც ტრადიციული ისლამური საზოგადოებისათვის უჩვეულო პრაქტიკაა.
ალავიტები ისტორიულად უფრო ახლოს დგანან შიიტურ ისლამთან, თუმცა მათი მოძღვრება შეიცავს ელემენტებს, რომლებიც გვხვდება ქრისტიანობაში, გნოსტიციზმსა და სხვა მისტიკურ ტრადიციებში. ამან მათ რელიგიას უნიკალური ხასიათი შესძინა.
ალევიტების უმრავლესობა თავს მუსლიმად მიიჩნევს, თუმცა მათი რწმენა ხშირად განსხვავდება როგორც სუნიტური, ისე ტრადიციული შიიტური ისლამისგან. ზოგიერთ მკვლევარს ისინი დამოუკიდებელ რელიგიურ ტრადიციადაც მიაჩნია.
ალავიტების თანამედროვე პოლიტიკური მნიშვნელობა განსაკუთრებით გაიზარდა სირიაში. ქვეყნის მმართველი ოჯახი, ბაშარ ალ-ასადი, ალავიტურ საზოგადოებას მიეკუთვნება. ამის გამო ალავიტებს მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავთ სირიის პოლიტიკურ და სამხედრო სტრუქტურებში.
ისტორიულად ორივე ჯგუფი გარკვეული დისკრიმინაციისა და დევნის მსხვერპლი ყოფილა. როგორც ალევიტები, ისე ალავიტები ხშირად უმცირესობებად ითვლებოდნენ იმ საზოგადოებებში, სადაც სუნიტური ისლამი დომინირებდა.
მიუხედავად ამისა, ალევიტებმა განსაკუთრებით თურქეთში შეინარჩუნეს საკუთარი კულტურა, ფოლკლორი და რელიგიური ტრადიციები. მათი დღესასწაულები, მუსიკა და ზეპირსიტყვიერი მემკვიდრეობა თურქული კულტურის მნიშვნელოვან ნაწილად მიიჩნევა.
ალავიტებმა კი საუკუნეების განმავლობაში შეინარჩუნეს საკუთარი რელიგიური იდენტობა სირიის სანაპირო მთიან რეგიონებში. იზოლირებულმა ცხოვრებამ მათ ტრადიციების დაცვაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა.
ორივე ჯგუფს ახასიათებს მისტიკური მიდგომა რელიგიისადმი. ისინი უფრო მეტ ყურადღებას უთმობენ რწმენის შინაგან, სულიერ განზომილებას, ვიდრე მხოლოდ ფორმალურ რიტუალებს. ეს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მსგავსებაა მათ შორის.
თუმცა საბოლოოდ უნდა ითქვას, რომ ალევიტები და ალავიტები ერთი და იგივე არ არიან. ისინი სხვადასხვა ისტორიული წარმოშობის, განსხვავებული რელიგიური პრაქტიკისა და თეოლოგიური შეხედულებების მქონე საზოგადოებები არიან. მათი მთავარი საერთო ნიშანი ალი იბნ აბი ტალიბისადმი განსაკუთრებული პატივისცემაა, ხოლო მთავარი განსხვავება – ის, თუ როგორ ესმით მისი როლი და როგორ გამოხატავენ საკუთარ რწმენას.
დღეს მსოფლიოში ალევიტების რაოდენობა დაახლოებით 15–25 მილიონად არის შეფასებული, ძირითადად თურქეთში, ხოლო ალავიტების რაოდენობა დაახლოებით 2–4 მილიონს შეადგენს, უმეტესად სირიაში. მიუხედავად სახელების მსგავსებისა, ისინი ახლო აღმოსავლეთის რელიგიური მრავალფეროვნების ორი დამოუკიდებელი და უნიკალური ტრადიციაა.
