კორიდის (Bullfighting) წარმოშობა და ისტორია
კორიდა (ესპ. Corrida de Toros) ესპანური კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი, მაგრამ ამავე დროს ყველაზე სადავო ტრადიციაა. მისი ისტორია რამდენიმე ათასწლეულს მოიცავს და სათავეს უძველესი ცივილიზაციებიდან იღებს.
უძველესი წარმოშობა
ხარის განსაკუთრებული მნიშვნელობა ადამიანებისთვის ჯერ კიდევ პრეისტორიულ ხანაში არსებობდა. არქეოლოგიური აღმოჩენები აჩვენებს, რომ ხარი ძალის, ნაყოფიერებისა და სიმამაცის სიმბოლოდ ითვლებოდა.
ყველაზე ცნობილი ადრეული მაგალითია მინოსური ცივილიზაცია (ძვ. წ. 2000–1400 წლები) კუნძულ კრეტაზე. იმ დროის ფრესკებზე გამოსახულია ახალგაზრდები, რომლებიც ხარს ზურგზე ახტებიან. ეს რიტუალი, სავარაუდოდ, რელიგიური ცერემონია ან სპორტული შეჯიბრება იყო და არა ცხოველის მოკვლის ღონისძიება.
შემდგომში, ძველ საბერძნეთსა და რომის იმპერიაში ხართან დაკავშირებული სანახაობები კიდევ უფრო გავრცელდა. რომაელები არენებზე აწყობდნენ ცხოველთა ბრძოლებს, სადაც ადამიანები სხვადასხვა გარეულ ცხოველებს, მათ შორის ხარებსაც, უპირისპირდებოდნენ.
შუა საუკუნეები
VIII–XV საუკუნეებში, როდესაც იბერიის ნახევარკუნძულზე მავრები და ქრისტიანული სამეფოები ერთმანეთს ებრძოდნენ, ცხენოსნობა და შუბით ბრძოლა სამხედრო მომზადების ნაწილი გახდა.
ამ პერიოდში დიდგვაროვნები ცხენზე ამხედრებულები ებრძოდნენ ხარებს. ასეთი წარმოდგენები სამეფო დღესასწაულებისა და მნიშვნელოვანი მოვლენების აღსანიშნავად იმართებოდა. იმ დროისთვის კორიდა მხოლოდ არისტოკრატიის გასართობი იყო.
თანამედროვე კორიდის ჩამოყალიბება
XVIII საუკუნეში კორიდამ დღევანდელი სახე მიიღო. ამ პერიოდში ბრძოლა ცხენიდან მიწაზე გადავიდა და მთავარი ფიგურა გახდა მატადორი – ადამიანი, რომელიც ფეხით უპირისპირდება ხარს.
სწორედ ამ ეპოქაში ჩამოყალიბდა:
- წითელი მოსასხამის (მულეტას) გამოყენება;
- ბრძოლის ეტაპებად დაყოფა;
- სპეციალური არენების (Plaza de Toros) მშენებლობა;
- პროფესიონალი მატადორების ინსტიტუტი.
ესპანეთში კორიდა თანდათან ეროვნულ ტრადიციად იქცა.
კორიდის მიმდინარეობა
ტრადიციული კორიდა სამ ნაწილად იყოფა:
- პირველი ეტაპი – არენაზე გამოდის ხარი და მატადორი მის მოძრაობებს აკვირდება.
- მეორე ეტაპი – დამხმარეები ხარს სპეციალური შუბებითა და ფერადი ჩხირებით (ბანდერილიებით) უპირისპირდებიან.
- დასკვნითი ეტაპი – მატადორი ცდილობს ხარის კონტროლს და საბოლოოდ ბრძოლას ასრულებს.
მთელი წარმოდგენა დაახლოებით 15–20 წუთს გრძელდება.
კორიდა მსოფლიოში
მიუხედავად იმისა, რომ კორიდა ყველაზე მეტად ესპანეთთან ასოცირდება, ის ისტორიულად გავრცელდა სხვა ქვეყნებშიც:
- პორტუგალია;
- მექსიკა;
- კოლუმბია;
- პერუ;
- ეკვადორი;
- საფრანგეთის სამხრეთი რეგიონები;
- ვენესუელა.
თუმცა თითოეულ ქვეყანაში წესები ერთმანეთისგან განსხვავდება. მაგალითად, პორტუგალიაში ტრადიციულად ხარს არენაზე არ კლავენ.
კრიტიკა და თანამედროვე დამოკიდებულება
დღეს კორიდა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე სადავო კულტურული ტრადიციაა.
მხარდამჭერები ამტკიცებენ, რომ:
- ეს არის მრავალსაუკუნოვანი კულტურული მემკვიდრეობა;
- კორიდა ხელოვნების, სიმამაცისა და ისტორიის ნაწილია;
- მისი გაუქმება ეროვნული ტრადიციის დაკარგვას ნიშნავს.
მოწინააღმდეგეები მიიჩნევენ, რომ:
- წარმოდგენის დროს ცხოველი არასაჭირო ტკივილს განიცდის;
- თანამედროვე საზოგადოებაში მსგავსი სანახაობა ეთიკურად მიუღებელია;
- ცხოველთა კეთილდღეობა კულტურულ ტრადიციებზე მაღლა უნდა იდგეს.
ამ მიზეზით, ბოლო ათწლეულებში რამდენიმე რეგიონმა კორიდა აკრძალა ან მნიშვნელოვნად შეზღუდა.
დასკვნა
კორიდა უძველესი რიტუალებიდან განვითარდა და საუკუნეების განმავლობაში ესპანური კულტურის მნიშვნელოვან ნაწილად ჩამოყალიბდა. მიუხედავად მისი ისტორიული და კულტურული მნიშვნელობისა, თანამედროვე ეპოქაში იგი მწვავე დებატების საგანია. ერთ მხარეს დგას ტრადიციისა და ისტორიის დაცვის იდეა, ხოლო მეორე მხარეს – ცხოველთა უფლებებისა და ეთიკის საკითხები. სწორედ ამიტომ კორიდა დღემდე რჩება მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე განხილულ კულტურულ ფენომენად.
